Powrót dziecka na zajęcia szkolne to często nie tylko dodatkowa dawka stresu, ale też większa podatność na infekcje. Kiedy częstsze zachorowania wymagają wzmocnienia organizmu dziecka, a kiedy stanowią zaburzenia immunologiczne? Jak poprawić odporność dziecka stawiając na naturalne metody? Które preparaty na odporność dla dzieci są warte uwagi? Tego i jeszcze więcej dowiedzieć można się z poniższego artykułu.
Spis treści:
- Jak kształtuje się układ odpornościowy dziecka?
- Osłabiona odporność dziecka - jak rozpoznać problem?
- Jak zwiększyć odporność dziecka?
- Jakie preparaty na odporność? - ranking produktów wspomagających organizm dziecka w walce z infekcjami
- FAQ - pytania pacjentów o wsparcie odporności dzieci i odpowiedzi okiem farmaceuty
Jak kształtuje się układ odpornościowy dziecka?
Układ odpornościowy dziecka nie jest w pełni „gotowy do walki z patogenami" od momentu narodzin. Dojrzewa on stopniowo wraz z wiekiem, a budowanie odporności dziecka to proces złożony i wieloetapowy. Już u noworodka działa odporność wrodzona (bariery fizyczne i chemiczne - skóra, błony śluzowe, śluz pokrywający drogi oddechowe, kwaśne środowisko żołądka i komórki układu odpornościowego, tj. neutrofile, makrofagi oraz komórki NK), która stanowi pierwszą linię obrony przed czynnikami zakaźnymi. Równocześnie rozwija się odporność nabyta (zdolność do precyzyjnego rozpoznawania określonych drobnoustrojów), związana m.in. z limfocytami B i T oraz wytwarzaniem przeciwciał. Znaczenie ma również kontakt z drobnoustrojami występującymi w środowisku. Każde przebyte zakażenie i szczepienie dostarczają układowi immunologicznemu informacji (pamięć immunologiczna), dzięki którym może on sprawniej rozpoznawać określone patogeny w przyszłości. Tak właśnie wygląda budowanie naturalnej odporności dziecka.
Rozwój odporności dziecka jest więc procesem fizjologicznym, a częstsze infekcje w pierwszych latach życia nie muszą oznaczać nieprawidłowości. Małe dzieci po prostu po raz pierwszy stykają się z wieloma wirusami, na które starsze dzieci i dorośli zdążyli już wytworzyć częściową odporność. Naturalna odporność organizmu pozostaje dodatkowo wspierana przez prawidłowe żywienie, sen, aktywność fizyczną oraz szczepienia. To właśnie takie codzienne działania są podstawą długofalowego wspierania układu immunologicznego.
Osłabiona odporność dziecka - jak rozpoznać problem?
Częste zakażenia dróg oddechowych u dziecka uczęszczającego do przedszkola lub szkoły nie są wystarczającą podstawą do rozpoznania niedoboru odporności. Znacznie większe znaczenie ma to, w jaki sposób dziecko choruje. Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim infekcje ciężkie, nietypowe, długo utrzymujące się lub nawracające mimo prawidłowego leczenia, a także takie problemy zdrowotne jak: nawracające zapalenia płuc, zatok czy ucha, jak również zakażenia wymagające wielu cykli antybiotykoterapii lub nawet hospitalizacji.
Ponadto warto skonsultować się z pediatrą, jeśli u dziecka pojawiają się objawy mogące sugerować zaburzenia immunologiczne, takie jak:
-
nieprawidłowy przyrost masy ciała lub zahamowanie wzrastania,
-
przewlekła biegunka,
-
nawracające zakażenia o nietypowej lokalizacji,
-
trudne do leczenia zakażenia grzybicze,
-
głębokie lub nawracające ropnie,
-
zakażenia wywoływane przez drobnoustroje, które u osób zdrowych zazwyczaj nie prowadzą do ciężkiej choroby.
W takich sytuacjach lekarz może zdecydować o wykonaniu poszerzonych badań. Należy pamiętać, że zaburzenia immunologiczne rozpoznaje się na podstawie całego obrazu klinicznego oraz wyników diagnostyki, a nie wyłącznie na podstawie częstotliwości występowania infekcji.
Zaburzenia odporności nie są jedynym powodem częstych infekcji. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć m.in. alergiom, czy astmie. Z kolei zaburzenia alergiczne i astma u dzieci nie oznaczają automatycznie niedoboru odporności.
Dlaczego odporność dziecka jesienią zawsze spada?
Nie można jednoznacznie powiedzieć, że odporność dziecka jesienią zawsze spada, chociaż początek roku szkolno-przedszkolnego i sezon infekcyjny sprzyjają jednak częstszym zachorowaniom. Dzieje się tak m.in. przez to, że dziecko po powrocie do placówek ma więcej kontaktu z rówieśnikami i czynnikami zakaźnymi. Na zwiększoną podatność na infekcje mogą wpływać również zmiany w codziennym rytmie dnia. Najczęstsze czynniki niekorzystnie oddziałujące na układ odpornościowy to:
-
większa ekspozycja na wirusy – dzieci spędzają więcej czasu w zamkniętych pomieszczeniach, gdzie łatwiej dochodzi do transmisji wirusów,
-
częstszy bliski kontakt z rówieśnikami – wspólne zabawki, przybory szkolne czy przebywanie w niewielkiej odległości ułatwiają przenoszenie drobnoustrojów z dziecka na dziecko,
-
niewystarczająca ilość snu – wcześniejsze pobudki i większa liczba obowiązków mogą prowadzić do skrócenia czasu odpoczynku,
-
stres związany z powrotem do szkoły – zmiana rytmu dnia, nowe obowiązki czy napięcie związane z nauką mogą osłabiać układ odpornościowy,
-
mniejsza ilość ruchu w ciągu dnia – po rozpoczęciu nauki dziecko może spędzać więcej czasu w pozycji siedzącej, a mniej na świeżym powietrzu;
-
mniej regularne i urozmaicone posiłki – po wakacjach łatwiej o pomijanie posiłków, częstsze sięganie po produkty wysoko przetworzone, czy niedostateczne spożycie warzyw i owoców, bogatych w składniki potrzebne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, w tym układu odpornościowego, tj. witamina C, foliany i karotenoidy.
Warto więc pamiętać, że częstsze infekcje jesienią nie muszą oznaczać, że układ odpornościowy dziecka jest osłabiony. Zwykle jest to naturalna konsekwencja większej ekspozycji na czynniki zakaźne. W pierwszej kolejności warto zadbać o podstawowe potrzeby organizmu: odpowiednią ilość snu, regularne posiłki, codzienną aktywność fizyczną i odpoczynek. Te podstawowe elementy pomagają wspierać organizm dziecka w okresie infekcyjnym.
Czy częste infekcje oznaczają, że układ immunologiczny dziecka jest osłabiony?
Dziecko może zapadać często na infekcje dróg oddechowych i jednocześnie mieć prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy. Jest to szczególnie częste u dzieci rozpoczynających edukację przedszkolną lub szkolną. Sam fakt, że dziecko choruje kilka razy w roku, nie oznacza więc, że prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego jest zaburzone. Jeżeli dziecko między kolejnymi zachorowaniami wraca do pełnego zdrowia, prawidłowo rośnie i rozwija się, a infekcje mają typowy, samoograniczający się przebieg, najczęściej nie ma podstaw, aby podejrzewać poważne zaburzenia układu immunologicznego.
Okresowo warto wspierać układ odpornościowy dziecka, zarówno poprzez odpowiednią ilość snu, regularną aktywność fizyczną, prawidłową dietę dziecka, a w określonych przypadkach również suplementację.
Jak zwiększyć odporność dziecka?
Nie istnieje jeden preparat ani metoda, która z dnia na dzień pozwoliłyby zwiększyć odporność dziecka. Wzmocnienie organizmu dziecka powinno być rozumiane jako stworzenie warunków sprzyjających prawidłowemu funkcjonowaniu układu immunologicznego. Największe znaczenie mają zatem podstawowe elementy stylu życia: odpowiednia ilość snu, prawidłowa dieta, codzienny ruch, higiena rąk, ograniczanie ekspozycji na dym tytoniowy i zanieczyszcza powietrza oraz realizacja szczepień ochronnych. W określonych sytuacjach do rozważenia, jako wsparcie odporności przedszkolaka, jest również odpowiednia suplementacja. To właśnie regularne, pozornie proste działania są fundamentem, na którym opiera się wzmacnianie odporności dziecka.
Domowe sposoby na wspieranie odporności dzieci
Domowe sposoby na odporność dziecka powinny opierać się przede wszystkim na codziennych nawykach, które sprzyjają prawidłowemu funkcjonowaniu organizmu, a tym samym pozwolą wspierać odporność przedszkolaka. Nie chodzi o to, aby całkowicie zapobiec infekcjom, ale stworzyć dziecku warunki do prawidłowej regeneracji i działania układu odpornościowego. Z tego punktu widzenia najważniejsze metody wspierania odporności to:
-
Odpowiednia ilość snu – dzieci w wieku 6–12 lat powinny regularnie przesypiać około 9–12 godzin na dobę, natomiast nastolatki potrzebują zwykle 8–10 godzin snu;
-
Codzienna aktywność fizyczna – ruch powinien być stałym elementem dnia dziecka; regularna aktywność fizyczna wspiera ogólną kondycję organizmu i pomaga utrzymać prawidłową masę ciała;
-
Regularne i różnorodne posiłki – prawidłowa dieta dostarcza energii, białka, witamin i składników mineralnych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. W codziennym jadłospisie powinny znaleźć się przede wszystkim warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste oraz źródła pełnowartościowego białka;
-
Higiena rąk – mycie rąk wodą z mydłem po powrocie do domu, przed jedzeniem, po skorzystaniu z toalety oraz po kaszlu czy kichaniu pomaga ograniczyć przenoszenie wielu drobnoustrojów;
-
Regularne przebywanie na świeżym powietrzu – warto zachęcać dziecko do codziennego ruchu poza domem, również w chłodniejszych miesiącach. Dobrym nawykiem jest także wietrzenie pomieszczeń, w których przebywa maluch;
-
Unikanie dymu tytoniowego – ekspozycja na dym tytoniowy może niekorzystnie wpływać na funkcjonowanie dróg oddechowe i zwiększać ryzyko infekcji, dlatego środowisko dziecka powinno być wolne od dymu;
-
Ograniczanie / unikanie stresu, szczególnie przewlekłego i zapewnienie czasu na odpoczynek – powrót do szkoły wiąże się z większą liczbą obowiązków, dlatego warto zadbać o równowagę między nauką, aktywnością, snem i czasem wolnym.
Takie naturalne metody wspierania odporności nie zastępują leczenia ani szczepień, ale stanowią sposób na długofalowe wzmocnienie układu odpornościowego dziecka. W przypadku zdrowego malucha właśnie te codzienne działania mają największe znaczenie.
Jaka dieta na odporność dziecka? - jakie znaczenie mają czynniki żywieniowe
Dieta na odporność powinna być różnorodna i odpowiednio zbilansowana. Układ odpornościowy potrzebuje właściwej podaży kalorii, białka, witamin, składników mineralnych i innych substancji odżywczych. W codziennym menu powinny znaleźć się warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, rośliny strączkowe, produkty mleczne lub ich odpowiednie zamienniki oraz źródła pełnowartościowego białka, takie jak ryby, jaja czy mięso.
Z kolei niedobory pokarmowe mogą niekorzystnie wpływać na prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego. Skutkiem niedożywienia mogą być natomiast częstsze infekcje, o cięższym przebiegu. Dlatego też szczególną uwagę należy zwrócić na dzieci stosujące diety eliminacyjne, bardzo wybiórczo jedzące lub mające choroby mogące zaburzać wchłanianie składników odżywczych. W ich przypadku warto rozważyć odpowiednie suplementy diety wspierające układ immunologiczny. Jeśli dzieci mają prawidłową dietę, zaleca się uzupełnianie tylko tych składników, których podaż jest niewystarczająca lub których suplementacja jest zalecana profilaktycznie.
Ważnym elementem żywienia najmłodszych jest natomiast karmienie piersią. Mleko kobiece zawiera przeciwciała, laktoferynę, oligosacharydy mleka kobiecego oraz inne składniki wspierające rozwój i prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego dziecka. Karmienie piersią pozwala zmniejszyć ryzyko niektórych zakażeń wieku niemowlęcego, tj. biegunka, czy infekcje dróg oddechowych, w tym zapalenie płuc.
Szczepienia ochronne dla dzieci
Szczepienia ochronne są jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania chorobom zakaźnym. Uczą układ immunologiczny rozpoznawania określonych patogenów i uruchamiania odpowiedzi immunologicznej bez konieczności przechodzenia danej choroby. Po szczepieniu powstaje pamięć immunologiczna, dzięki której organizm może szybciej zareagować przy kolejnym kontakcie z czynnikiem zakaźnym. Dlatego szczepienia budujące odporność swoistą należy traktować jako podstawową, a nie dodatkową metodę ochrony dziecka przed zakażeniami. Należy pilnować terminów szczepień zgodnie z kalendarzem obowiązującym w danym kraju oraz konsultować z pediatrą możliwość zastosowania również szczepień zalecanych, odpowiednich do wieku i sytuacji zdrowotnej dziecka.
Więcej na ten temat przeczytać można w artykule: Kalendarz szczepień.
Jakie witaminy i suplementy na odporność dla dzieci?
Na wzmocnienie odporności dziecka, szczególnie gdy jego sposób odżywiania pozostawia wiele do życzenia, możemy wykorzystać dostępne w aptece preparaty na odporność dla dzieci. Dany produkt powinien być nie tylko skuteczny, ale też bezpieczny w tej grupie wiekowej. Poza tym, szczególnie u maluchów, ważna jest odpowiednia postać preparatu, aby dziecko łatwo mogło i przede wszystkim chciało go przyjąć. Wybierając preparaty na odporność dla dziecka, warto przede wszystkim sprawdzić, czy istnieje rzeczywista potrzeba ich stosowania. U zdrowego dziecka nie ma wskazań do rutynowego podawania wielu preparatów jednocześnie tylko dlatego, że rozpoczyna się sezon infekcyjny. Suplementacja ma największy sens wtedy, gdy odpowiada na określone potrzeby żywieniowe lub ryzyko niedoboru. Zatem co na odporność będzie najlepsze?
-
Witamina D jest jednym z najważniejszych składników, o których należy pamiętać w profilaktyce niedoborów u dzieci. Jej prawidłowa podaż ma znaczenie dla rozwoju kości i funkcjonowania układu immunologicznego, m.in. reguluje odpowiedź układu immunologicznego, gdy dochodzi do zakażenia.
-
Witamina C jest ważnym składnikiem odżywczym, ale jej suplementowanie u zdrowego dziecka nie oznacza automatycznie mniejszej liczby infekcji. Dane wskazują, że regularne przyjmowanie witaminy C może u części osób nieznacznie skracać czas trwania przeziębienia, ale nie zapobiega skutecznie jego wystąpieniu u większości populacji.
-
Cynk - może skracać czas trwania infekcji, warto po niego sięgać, gdy zakażenie wirusowe jest w fazie aktywnej.
-
Probiotyki to grupa preparatów, w przypadku których szczególnie ważne jest oznaczenie konkretnego szczepu. Nie można zakładać, że każdy probiotyk będzie miał takie samo działanie. Część badań dla szczepu Lacticaseibacillus rhamnosus GG (LGG) wskazuje na możliwość zmniejszenia częstości lub czasu trwania niektórych infekcji dróg oddechowych u dzieci. Z kolei Lacticaseibacillus rhamnosus GR-1 i Limosilactobacillus reuteri RC-14 będą lepszym rozwiązaniem na nawracające zakażenia moczowe.
Z klei w kontekście nawracających zakażeń dróg oddechowych stosowane są również lizaty bakteryjne, czyli preparaty zawierające fragmenty inaktywowanych bakterii. Ich działanie wiąże się z modulowaniem odpowiedzi immunologicznej. Nie jest to jednak rozwiązanie przeznaczone rutynowo dla każdego dziecka i jego zastosowanie powinno być konsultowane z lekarzem.
-
Jeżówka (Echinacea purpurea) jest popularnym składnikiem preparatów stosowanych w sezonie infekcyjnym. Jej regularne stosowanie może zmniejszać częstość i czasu trwania niektórych infekcji górnych dróg oddechowych u dzieci, ale zależy to od zastosowanego ekstraktu i dawki.
-
Czarny bez - popularny składnik preparatów na odporność dla dzieci i dorosłych. Dostępne badania sugerują, że może wpływać na czas trwania i nasilenie objawów niektórych infekcji wirusowych.
-
Laktoferyna - jest białkiem naturalnie występującym m.in. w mleku kobiecym i wykazuje właściwości przeciwdrobnoustrojowe oraz immunomodulujące.
-
Colostrum (siara bydlęca) - zawiera m.in. immunoglobuliny, laktoferynę i inne składniki biologicznie aktywne. Niektóre badania sugerują, że składnik ten może wpływać na zmniejszenie częstości lub nasilenia objawów infekcji górnych dróg oddechowych.
-
Beta-glukan - składnik o potencjalnym działaniu immunomodulującym. Potencjalnie odpowiednio standaryzowane preparaty z beta-glukanem mogą zmniejszać częstotliwość nawracających infekcji dróg oddechowych.
-
Olej z wątroby rekina - zawiera alkiloglicerole i skwalen, którym przypisuje się właściwości immunomodulujące.
-
Tran dla dzieci zapewnia im odpowiednią podaż kwasów omega-3. Na przestrzeni ostatnich lat coraz więcej mówi się o ich dużym znaczeniu w prawidłowym rozwoju mózgu, a także wspomaganiu pracy serca i wzroku. Oprócz dobroczynnych kwasów omega-3, które wspomagają rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego, a także wykazują działanie przeciwzapalne, tran dla dzieci zawiera też witaminę D3, niezbędną dla dojrzewających kości i układu immunologicznego, a także witaminę E i A, potrzebną do prawidłowego widzenia. Wybierając preparat zawierający olej z wątroby ryb dorszowatych, wspierający odporność organizmu dziecka, warto zwrócić uwagę na jakość i czystość tranu. Coraz częściej słyszymy o problemie ze skażeniem ryb rtęcią. Nie należy więc podawać dziecku preparatu wątpliwej jakości. Często lepszy jakościowo tran wiąże się z wyższą ceną, jednak warto zakupić jeden porządny produkt niż kilka innych o niepewnym pochodzeniu. Tran na odporność może być przyjmowany przez cały okres jesienno-zimowy.
Nie należy natomiast samodzielnie rozpoczynać stosowania u dzieci leków takich jak inozyna pranobeks wyłącznie w celu profilaktycznego „wzmocnienia” odporności. Jest to substancja lecznicza o działaniu immunomodulującym, stosowana w określonych wskazaniach, a nie preparat przeznaczony do rutynowego podawania zdrowym dzieciom w sezonie infekcyjnym. Sam fakt, że dziecko często choruje, nie jest wystarczającym powodem do rozpoczęcia takiej terapii.
Warto zwrócić uwagę, że sam fakt obecności w preparacie substancji o potencjalnym działaniu immunologicznym nie jest wystarczający, aby uznać preparat za skuteczny środek na odporność. Zastanawiając się, jak wzmocnić układ immunologiczny ucznia, warto mieć na uwadze, jak ważną rolę w tym procesie pełni zdrowa, zbilansowana i różnorodna dieta. Zapewnienie dziecku dostępu do niezbędnych witamin i minerałów nie tylko umożliwia mu prawidłowy wzrost i rozwój, ale także wspiera jego układ odpornościowy i stymuluje go do walki z drobnoustrojami. Drugą ważną kwestią jest aktywność fizyczna, szczególnie ta na świeżym powietrzu. Mimo chłodniejszych dni nie rezygnujmy ze spędzania czasu na zewnątrz. Zadbajmy też o to, aby dzieci miały zapewnioną odpowiednią ilość snu. Jest to niezbędne do pełnej regeneracji organizmu i przygotowania go na nowe wyzwania kolejnego dnia.
Jakie preparaty na odporność? - ranking produktów wspomagających organizm dziecka w walce z infekcjami
-
Biocanto Sambucus syrop malinowy - zawiera naturalne ekstrakty roślinne (z owocu czarnego bzu, kwiatu lipy, ziela werbeny) oraz witamina C i cynk, dla dzieci od 3. roku życia.
-
Lehning Propomax Brazylijski - krople zawierające ekstrakt z propolisu zielonego (brazylijski propolis zielony) oraz brunatnego dla dzieci od 3. roku życia. Pozwalają wspierać odporność i drogi oddechowe.
-
Lehning L52 krople - wspomaga organizm podczas grypy i przeziębienia, lek homeopatyczny.
-
Dicoflor Odporność - probiotyk w postaci płynu i proszku w fiolkach, zawiera szczep probiotyczny Lactobacillus rhamnosus GG (ATCC 53103), witaminy z grupy B oraz cynk.
-
Bioaron system syrop 200 ml - wyciąg z liści aloesu drzewiastego w przystępnej dla dzieci płynnej formie, stymuluje układ odpornościowy do działania, co ma znaczenie zarówno w przypadku zakażeń bakteryjnych, jak i wirusowych, a także wspomaga apetyt.
-
Moller’s Omega-3 Tran Norweski o aromacie owocowym - olej z wątroby dorsza o owocowym aromacie. Uzupełnia dietę dziecka o nienasycone kwasy omega-3, a także w witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, E i D.
FAQ - pytania pacjentów o wsparcie odporności dzieci i odpowiedzi okiem farmaceuty
Jak podnieść odporność przedszkolaka, który ma ciągle katar?
Ciągły katar u przedszkolaka nie musi oznaczać osłabionej odporności. Dzieci uczęszczające do przedszkola często przechodzą kolejne infekcje dróg oddechowych, ponieważ mają częsty kontakt z rówieśnikami i wieloma wirusami. W pierwszej kolejności warto jednak zadbać o odpowiednią ilość snu, prawidłową dietę, codzienną aktywność fizyczną oraz higienę rąk. Istotne dla zdrowia dróg oddechowych jest również unikanie dymu tytoniowego oraz mocno zapylonego środowiska. Jeżeli katar u przedszkolaka utrzymuje się przez długi czas, często nawraca, ma nietypowy przebieg lub towarzyszą mu zaburzenia oddechowe, przewlekły kaszel czy zaburzenia snu, warto skonsultować dziecko z pediatrą.
Czy warto stosować probiotyki, jako naturalny sposób na odporność?
Probiotyki mogą być jednym z elementów wspierania odporności dzieci, ale ich działanie jest zależne od konkretnego szczepu. Wśród najlepiej przebadanych w tym kontekście wymienia się m.in. Lacticaseibacillus rhamnosus GG (LGG). Część badań wskazuje, że może on korzystnie wpływać na ryzyko niektórych infekcji dróg oddechowych u dzieci. Przy wyborze preparatu warto zwracać uwagę nie tylko na liczbę bakterii, ale przede wszystkim na dokładne oznaczenie szczepu i dostępne dla niego dane kliniczne.
Czy aktywność fizyczna wzmacnia odporność?
Regularna aktywność fizyczna sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu organizmu, a przez to również układu odpornościowego. Najważniejsze są regularność i dostosowanie ruchu do wieku oraz możliwości dziecka. Codzienny ruch, najlepiej połączony z pobytem na świeżym powietrzu, jest więc jednym z prostych sposobów na wspieranie układu immunologicznego.
Witamina D, czy czarny bez - co na odporność jest lepsze?
To dwa zupełnie różne sposoby wsparcia funkcjonowania układu odpornościowego i nie powinny być traktowane jako równoważne. Ze względu na ich odmienne i jednocześnie korzystne działania na układ immunologiczny można stosować je łącznie w ilości dostosowanej do wieku dziecka.
Odporność dziecka kształtuje się stopniowo, dlatego częste infekcje w wieku przedszkolnym i szkolnym nie zawsze oznaczają zaburzenia układu immunologicznego. Ważne dla prawidłowo funkcjonujące odporności są przede wszystkim odpowiednia ilość snu, różnorodna dieta, codzienna aktywność fizyczna, higiena rąk, unikanie dymu tytoniowego oraz realizacja szczepień ochronnych. W określonych sytuacjach można rozważyć suplementację, jednak wybór preparatu powinien uwzględniać wiek dziecka, jego sposób żywienia oraz rzeczywiste potrzeby. W przypadku ciężkich, nietypowych lub nawracających infekcji konieczna jest konsultacja lekarska i ewentualna diagnostyka w kierunku zaburzeń odporności.
