Propolis, inaczej kit pszczeli, już w czasach starożytnych wykorzystywany był do leczenia ran i wspomagania gojenia się skóry. Obecnie jest on chętnie stosowany głównie ze względu na naturalne pochodzenie i wysoką wartość odżywczą. Jak powstaje propolis? Kiedy warto sięgnąć po kit pszczeli i co dokładnie znajduje się w jego składzie? Czy znasz wszystkie lecznicze właściwości propolisu?
Spis treści:
Propolis – czym jest kit pszczeli? Jaki jest skład propolisu? Czy propolis jest bezpieczny? Przeciwwskazania do stosowania propolisu Jakie są właściwości zdrowotne propolisu? Ekstrakt z propolisu - kiedy warto po niego sięgnąć? Sprawdź ranking kropli propolisowych! Jak stosować propolis? Krople propolisowe, nalewka z propolisu, kosmetyki z propolisem - jakie jeszcze inne produkty z kitem pszczelim są dostępne? Gdzie kupić propolis? Jak wybrać dobry propolis dla dzieci i dorosłych? FAQ - Pytania pacjentów o właściwości i zastosowanie kitu pszczelego oraz odpowiedzi farmaceuty Propolis – czym jest kit pszczeli? Kit pszczeli, propolis to materiał zbierany przez pszczoły miodne. Wytwarzany jest z wydzieliny pobranej z pączków liściowych drzew, krzewów i innych roślin, oraz zmieszanie jej z woskiem pszczelim i śliną . Słowo "propolis" pochodzi z języka greckiego. Stanowi ono połączenie słów "pro" czyli przed i "polis" czyli miasto. Jest to często tłumaczone jako "przedmurze miasta". Pszczoły używają propolisu do zmniejszenia otworu wylotowego, przez co chronią ul przed intruzami, a także zabezpieczają się przed wiatrem i zimnem. Wykorzystują go również do uszczelniania pęknięć w konstrukcji. Ze względu na aktywność biologiczną kitu pszczelego, zapobiega on rozwojowi infekcji wewnątrz roju. Pszczoły pokrywają propolisem ciała martwych szkodników, które wtargnęły do ula i których (ze względu na duże rozmiary) nie są w stanie z niego usunąć. Warstwa pszczelego kitu chroni przed rozkładem ciała i związanym z tym gromadzeniem się bakterii.
Czym jest propolis BIO? Taki propolis pochodzi z upraw lub hodowli ekologicznych, w których proces pozyskiwania surowca podlega ścisłemu nadzorowi. Propolis BIO jest wolny od zanieczyszczeń chemicznych, w tym m.in. od pestycydów. Można go znaleźć w produktach marki Propomax . BIO propolis obecny jest też w wybranych kosmetykach, np. w maści propolisowej Green Idea.
Jaki jest skład propolisu? Co zawiera propolis? Propolis powstaje na bazie substancji żywicznych zebranych z uszkodzonych części roślin oraz pąków liściowych. Po zmieszaniu ich z pyłkiem kwiatowym, woskiem pszczelim, śliną i innymi substancjami powstaje dość zwarta, ale jednocześnie plastyczna masa. W jej składzie znajduje się ok. 50-60% balsamów i żywic oraz 30-40% wosków i kwasów tłuszczowych . Zawartość olejków eterycznych nie przekracza 5-10%. W propolisie obecne są też substancje garbnikowe. Pod względem chemicznym kit pszczeli (propolis) jest bogaty we flawonoidy, kwasy aromatyczne (głównie kwasy fenolowe) i estry aromatyczne. Flawonoidy wykrywane w kicie pszczelim to m.in . apigenina, chryzyna i pinostrobina. Związki lotne to natomiast geraniol, patchulen, nerol i farnezol. Kwasy aromatyczne to m.in . kwas ferulowy, kwas kawowy i kwas o-cynamonowy.
Mieszanina żywicy drzew, wosku pszczelego i wydzielin gruczołów pszczelich zawiera też niektóre mikroelementy - magnez, krzem, żelazo, mangan, cynk, miedź, chrom, a także witaminy - witaminę C, witaminę E, witaminę D oraz witaminy z grupy B. W kicie pszczelim odkryto łącznie ponad 300 substancji aktywnych .
Czy propolis jest bezpieczny? Propolis, podobnie jak inne produkty pszczele, jest najczęściej dobrze tolerowany przez pacjentów . Dotyczy to zarówno preparatów stosowanych doustnie jak i miejscowo. Istotne znaczenie ma jednak jakość wybranego produktu z propolisem. Surowy kit pszczeli musi być bowiem odpowiednio oczyszczony, aby jego potencjał alergizujący został zmniejszony. Przy wyborze dobrego propolisu jako suplementu diety, warto zwrócić uwagę na standaryzację składników aktywnych oraz obecność certyfikatów. Propolis standaryzowany to taki, w którym oznaczona została zawartość głównych składników aktywnych. Patrząc na skład wybranego produktu, warto więc sprawdzić, czy oprócz zawartości np. ekstraktu z propolisu wskazana jest też dokładna ilość np. bioflawonoidów. Przykładem jest propolis premium Propomax krople 60% , których producent wskazał dokładną zawartość czystego propolisu oraz bioflawonoidów w zalecanej porcji dziennej. Jest on wytwarzany zgodnie z zasadami GMP (Dobrej Praktyki Produkcyjnej), co świadczy o wysokiej czystości i bezpieczeństwie uzyskanego finalnie produktu .
W kontekście certyfikacji, z pewnością zaletą propolisu w kosmetykach czy suplementach, jest obecność certyfikatów, które świadczą o czystości surowca i wytwarzaniu produktu bez wykorzystywania szkodliwej chemii. Przykładem może być certyfikat ECOCERT. Propolis certyfikowany , wytwarzany w sposób powtarzalny, z zachowaniem rygorystycznych norm, ma wysoką jakość, co finalnie przekłada się też na większe bezpieczeństwo jego stosowania.
Przeciwwskazania do stosowania propolisu U których pacjentów ekstrakt z propolisu nie powinien być stosowany? Propolis wykazuje szereg cennych właściwości prozdrowotnych. Ze względu na jego naturalne pochodzenie uważa się, że zainteresowanie tym produktem może w najbliższym czasie rosnąć. Nie dla wszystkich jednak propolis jest bezpieczny. Są grupy pacjentów, u których jest on przeciwwskazany. Dotyczy to m. in. osób z alergią na propolis lub inne wyroby pszczele. Pacjenci wrażliwi, którzy są bardzo podatni na alergię, również nie powinni stosować pszczelego kitu. Chorym zmagającym się z chorobami alergicznymi także nie zaleca się korzystania z naturalnych produktów pszczelich .
Wskazówka farmaceuty: Przed pierwszym zastosowaniem preparatu doustnego lub maści, zawsze zalecam moim pacjentom wykonanie prostej próby uczuleniowej. Wystarczy nanieść kroplę preparatu na skórę w zgięciu łokcia i obserwować ją przez 24 godziny pod kątem zaczerwienienia czy świądu. Pamiętajmy też, że płynne wyciągi alkoholowe z propolisu są przeciwwskazane u dzieci, kobiet w ciąży oraz osób prowadzących pojazdy – dla tych grup bezpieczniejszym wyborem będą roztwory wodne lub spraye bezalkoholowe.
Jakie są właściwości zdrowotne propolisu? Propolis w historii medycyny naturalnej zyskał miejsce szczególne. Już w czasach starożytnych wykorzystywano propolis jako naturalny antybiotyk. Jakie są właściwości lecznicze propolisu? Kit pszczeli wykazuje:
działanie antybakteryjne - dzięki wysokiej zawartości składników aktywnych propolis dla dzieci i dorosłych stosowany jest w celu ochrony przed chorobotwórczymi bakteriami. Propolis wykazuje działanie antybakteryjne zarówno w stosunku do bakterii Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych,
działanie immunomodulujące - propolis w apiterapii stosowany jest w celu stymulowania układu immunologicznego i wspierania odporności organizmu. Stąd też po naturalny propolis często sięga się w okresie zwiększonej zachorowalności na infekcje dróg oddechowych. Jako farmaceuta lubię przypominać pacjentom, że takie naturalne produkty mogą wspomagać odporność, ale nie zastąpią fundamentów silnego układu immunologicznego, takich jak np. zdrowa dieta, odpowiednia ilość snu i dbanie o zdrowie psychiczne,
działanie przeciwutleniające - jest to jedna z najważniejszych właściwości kitu pszczelego. Propolis chroni komórki przed uszkodzeniami w sposób wielokierunkowy. Wykazuje bezpośrednie działanie neutralizujące i unieczynniające wolne rodniki. Uważa się również, że kit pszczeli posiada zdolność aktywacji enzymów antyoksydacyjnych, dzięki czemu stymuluje naturalne mechanizmy chroniące organizm przed stresem oksydacyjnym,
działanie regeneracyjne i łagodzące - propolis w leczeniu ran stosowany jest właśnie ze względu na korzystny wpływ na proces gojenia się skóry i błon śluzowych. Kit pszczeli wspiera mechanizmy odbudowy komórek oraz ich regeneracji.
Kit pszczeli jest wykorzystywany w przypadku trudno gojących się ran, odleżyn i owrzodzeń na skórze. Produkt z propolisem jest stosowany również przy schorzeniach reumatologicznych, chorobach układu moczowego i pokarmowego. Na obecną chwilę nie ma jednak wystarczających dowodów naukowych na skuteczność propolisu w tych wskazaniach. Konieczne są dalsze badania, które mogłyby potwierdzić lub wykluczyć efektywność kitu pszczelego w leczeniu wymienionych schorzeń.
Ekstrakt z propolisu - kiedy warto po niego sięgnąć? Kiedy warto stosować propolis? Kit pszczeli warto stosować w przypadku Propolis może być pomocny w leczeniu stanów zapalnych i ran powstałych w obrębie jamy ustnej. Niektóre dane wskazują też na skuteczność kitu pszczelego w zapobieganiu rozwojowi stanu zapalnego i płytki nazębnej. W związku z tym może być on cennym preparatem wykorzystywanym w profilaktyce próchnicy. Propolis znajduje się m.in. w kojącym i łagodzącym podrażnienia spray'u do jamy ustnej Propomax bez alkoholu . Pastylki do ssania z kitem pszczelim również mogą być wykorzystywane przy suchości i podrażnieniu gardła. Przykładowy preparat to pastylki Mirra i Proplis na gardło, które mogą być stosowane także przez diabetyków oraz dzieci od 6. roku życia. Dostępny jest też propolis w ciąży, w postaci pastylek do ssania, pod nazwą Prenalen Gardło.
Propolis może być pomocny również przy zakażeniu Helicobacter pylori. Istotne jest w tym przypadku działanie antybakteryjne, a także przeciwzapalne i przeciwutleniające. Kit pszczeli wspiera też regenerację błony śluzowej. Potrzebne są jednak dalsze badania, które pomogłyby określić, jaka forma i stężenie produktu z propolisem są w tym wskazaniu skuteczne. Właściwości prozdrowotne propolisu mogą być przydatne także w leczeniu trądziku pospolitego. W jednym z badań, w którym stosowano propolis z ekstraktem z aloesu i nadtlenkiem benzoilu, uzyskano lepsze efekty leczenia niż przy korzystaniu jedynie z nadtlenku benzoilu (substancja ta znajduje się w takich lekach jak Benzacne, Akneroxid). Zauważono wyciszenie stanu zapalnego i większą redukcję przebarwień. Warto też wspomnieć o łagodzącym działaniu propolisu, które jest szczególnie pomocne przy kuracjach antytrądzikowych.
Po preparaty z propolisem można sięgnąć też przy chorobie hemoroidalnej. Naturalny propolis jest bogaty we flawonoidy, które korzystnie wpływają na stan naczyń krwionośnych. Poprawiają mikrokrążenie i wykazują działanie przeciwzapalne. Propolis przyspiesza gojenie się mikrouszkodzeń skóry i błony śluzowej. Może więc pomagać w łagodzeniu objawów choroby hemoroidalnej oraz wspieraniu regeneracji błony śluzowej odbytnicy .można aplikować na skórę przy łagodnych stanach zapalnych. Zapewne przyniesie ona ulgę i ukojenie po ukąszeniu owadów lub otarciu naskórka. Maść propolisowa może być pomocna również przy opryszczce wargowej . Aplikowanie jej na powstałą zmianę kilka razy w ciągu dnia zmniejsza swędzenie i ból, a także wspiera procesy regeneracji skóry.
Propolis w apiterapii (profilaktyce i wspomaganiu leczenia produktami pochodzącymi od pszczół) jest ceniony przede wszystkim za szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, a także działanie przeciwzapalne. Propolis chroni komórki przed stresem oksydacyjnym. Część osób chętnie sięga po propolis w leczeniu ran.
Sprawdź ranking kropli propolisowych! Miejsce
Nazwa preparatu
Stężenie propolisu
Standaryzacja
Obecność alkoholu
Certyfikaty
Rekomendowany wiek pacjenta
1
Propomax, propolis zielony, krople 60%
60%
Tak (bioflawonoidy)
Brak
ECOCERT
Od 3. roku życia
2
Propomax, propolis zielony, krople 30%
30%
Tak (bioflawonoidy)
Tak
ECOCERT
Od 12. roku życia
3
Farmapia Propolis, krople 20%
20%
Brak
Tak
Brak
Od 18. roku życia
4
Propolis D-fensive
10%
Brak
Tak
Brak
Od 18. roku życia
5
Farmapia, Propolis 7%
7%
Brak
Tak
Brak
Od 18. roku życia
Propolis premium marki Propomax wyraźnie wyróżnia się na tle innych kropli propolisowych pod względem stężenia propolisu, standaryzacji oraz obecności ważnych certyfikatów . Zaletą kropli z 60% zawartością ekstraktu z propolisu jest też brak alkoholu w składzie, co czyni go uniwersalnym preparatem z propolisem nie tylko dla dorosłych, ale także dla dzieci powyżej 3 roku życia.
Jak stosować propolis? Propolis w apiterapii stosowany jest zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Wszystko zależy od potrzeb pacjenta. Propolis jako naturalny antybiotyk przyjmowany dla uzyskania jego działania immunomodulującego i przeciwzapalnego zażywany jest wewnętrznie. Zalecane dawkowanie propolisu różni się, w zależności od konkretnego produktu. Zawsze należy przestrzegać rekomendacji znajdujących się na opakowaniu. Kit pszczeli dostępny jest w tak wielu formach, że każdy może znaleźć produkt, który odpowiada jego oczekiwaniom. Dużą wygodą stosowania wyróżniają się kapsułki, tabletki, a także spray. Krople mogą wymagać rozcieńczenia w niewielkiej ilości płynu, ale jednocześnie stanowią cenną alternatywę dla osób mających trudność z połykaniem stałych postaci leków i suplementów.
Krople propolisowe, nalewka z propolisu, kosmetyki z propolisem - jakie jeszcze inne produkty z kitem pszczelim są dostępne? Działanie immunomodulujące, przeciwzapalne, a także działanie antyseptyczne i przeciwutleniające propolisu sprawiają, że ta naturalna substancja znalazła szerokie zastosowanie w medycynie i kosmetologii. Kit pszczeli dostępny jest w postaci kropli propolisowych o różnym stężeniu (np. Propolis krople 15%, 30% lub 60%), maści propolisowej, żelu, pudru, aerozolu, syropu, kapsułek, tabletek, pastylek do ssania, a także globulek dopochwowych. Propolis to nie tylko składnik preparatów farmakologicznych i suplementów diety. Jest on wykorzystywany również w kosmetykach, głównie tych dedykowanych skórze suchej i podrażnionej. Stosowanie pszczelego kitu przywraca skórze odpowiedni poziom nawilżenia, odżywia ją i regeneruje . Łagodzi podrażnienia i wykazuje działanie antyseptyczne oraz przeciwzapalne. Producenci zapewniają także, że propolis pomoże na dłużej zachować młodość skóry. Propolis w kosmetykach może być stosowany przez osoby z cerą normalną i bezproblemową, a niektóre kosmetyki dedykowane są posiadaczom cery trądzikowej.
Propolis stosowany jest w różnej postaci. Dostępna jest m. in. nalewka propolisowa, spray, krople z propolisem, a także kapsułki. W przypadku każdego preparatu inne może być zalecane dawkowanie propolisu. Zawsze należy przestrzegać rekomendacji producenta wybranego produktu.
Gdzie kupić propolis? Jak wybrać dobry propolis dla dzieci i dorosłych? Propolis, a także pyłek pszczeli i inne produkty pochodzące od pszczół można kupić w kilku miejscach: bezpośrednio z pasieki, w sklepach ze zdrową żywnością, aptekach oraz od sprzedawców internetowych. Decydując się na zakup świeżego produktu bezpośrednio od pszczelarza, warto zapoznać się ze sposobem i okresem jego pozyskiwania, które to informacje widnieją na stronach niektórych pasiek. Świeży kit pszczeli ma zazwyczaj jaśniejszy kolor i jest drobniejszy. Kit pszczeli zakupiony u przypadkowego sprzedawcy w Internecie może mieć wątpliwą jakość.
Innym rozwiązaniem są suplementy diety. Te również warto nabywać, kierując się renomą i wiarygodnością danego producenta. W przypadku suplementów diety warto szukać informacji dotyczących metod pozyskiwania, oczyszczania propolisu i wytwarzania produktów. Cenne są odpowiednie certyfikaty, o których była mowa we wcześniejszej części artykułu.
<
FAQ - Pytania pacjentów o właściwości i zastosowanie kitu pszczelego oraz odpowiedzi farmaceuty Składniki propolisu - czy ich zawartość w każdym kicie pszczelim jest taka sama? Skład propolisu nie jest stały i zależy głównie od:
rośliny, od której owady zbierają żywice,
czasu zbioru,
czynników środowiskowych.
W Polsce, żywice roślinne wykorzystywane do produkcji pszczelego kitu pobierane są głównie z pączków topoli (przede wszystkim topoli czarnej Populus nigra ), a w mniejszym stopniu również z pączków wierzby, brzozy i kasztanowca. Dość zbliżony skład ma propolis pochodzący z innych krajów europejskich. Ale już kit pszczeli pobierany z regionów zachodniej Turcji, obszarów egipskich lub terenów położonych jeszcze dalej od strefy umiarkowanej, ma bardziej zróżnicowany skład.
Zawartość poszczególnych związków, takich jak substancje lipidowo-woskowe, witaminy, składniki mineralne i związki flawonoidowe, różni się w zależności od obszaru geograficznego, na którym wytwarzany jest propolis i pory roku. Rasa pszczół również istotnie wpływa na skład i działanie pszczelego kitu.
Propolis vs miód - czym się różnią? Propolis, pyłek kwiatowy, wosk pszczeli, mleczko pszczele, miód - czym się różnią? Można podzielić je na dwie grupy:
wyroby, które są produkowane przy udziale pszczół, ale mają pochodzenie roślinne - tu zaliczamy propolis, a także miód i pyłek kwiatowy
wyroby, które są wytwarzane w organizmie pszczół - mleczko pszczele, wosk pszczeli i jad pszczeli.
Spośród wszystkich produktów pszczelich, największą popularnością zdecydowanie cieszy się właśnie miód. Jest on wytwarzany przez różne rasy pszczół miodnych. Miód powstaje z nektaru kwiatowego i innych wydzielin pobieranych od roślin oraz wydzielin samych owadów. Pszczoły posiadają zdolność przetwarzania zdobytych substancji ze związkami, które znajdują się w nich samych. Następnie miód jest oddawany do komórek plastra, w których dochodzi do odparowania z niego wody i dojrzewania. Miód składa się przede wszystkim z cukrów prostych - glukozy i fruktozy. W mniejszej ilości obecne są w nim też olejki eteryczne, związki fenolowe, witaminy i aminokwasy. Miód ma udowodnioną skuteczność w leczeniu trudno gojących się ran (odleżyn, owrzodzeń, oparzeń). Może być stosowany również w leczeniu kaszlu, a także stanów zapalnych w obrębie jamy ustnej. Niektórzy uważają, że miód może być skuteczny w leczeniu takich schorzeń jak nadciśnienie tętnicze i zapalenie zatok. Nie znajduje to jednak potwierdzenia w badaniach.
Czy to prawda, że propolis ma różne kolory? Jakie są najczęściej spotykane? Tak, na kolor propolisu wpływają substancje kitu pszczelego. Zazwyczaj kojarzy się go z lepką żywicą o kolorze ciemnozielonym lub brązowym . Naturalny propolis może mieć jednak również odcień czerwony, pomarańczowy, a także szary.
Czy regenerujące właściwości propolisu są wystarczająco silne, żeby pomóc przy krwawiących hemoroidach? Propolis może pomóc w uszczelnieniu naczyń krwionośnych i regeneracji śluzówki. Należy jednak pamiętać, że pojawienie się krwawienia zawsze jest wskazaniem do konsultacji z lekarzem. Przy łagodnych dolegliwościach choroby hemoroidalnej, preparaty na bazie propolisu mogą przynieść wystarczającą ulgę. Jednak przy silniejszych objawach często konieczne jest włączenie do terapii mocniejszych preparatów przeciwzapalnych i znieczulających.
Czy propolis kit pszczeli w formie kropli mogę stosować, jeśli mam wrażliwy żołądek? Dobrej jakości propolis może korzystnie wpłynąć na błonę śluzową żołądka, działając kojąco i regenerująco . Należy jednak bezwzględnie pamiętać, aby w tym przypadku korzystać jedynie z produktu bez alkoholu. Większość dostępnych kropli propolisowych ma w składzie alkohol, który jest silnym czynnikiem drażniącym śluzówkę. Warto więc sięgnąć po dobre, standaryzowane krople z propolisem, pozbawione alkoholu (np. Propomax 60%).
Czy przy trądziku mogę korzystać z maści propolisowej? Czy mogę nakładać ją razem z moją maścią od lekarza? Propolis przy problemie z trądzikiem może wspomagać proces leczenia, głównie ze względu na jego działanie antybakteryjne i przeciwzapalne. Dodatkowo posiada on właściwości kojące i regenerujące, dzięki którym może przynieść skórze ukojenie. Warto jednak nie nakładać obu preparatów jednocześnie. Przykładowo, jeśli lek przeciwtrądzikowy stosowany jest na wieczór, maść propolisową można aplikować rano.
Co ma lepsze właściwości zdrowotne - propolis czy mleczko pszczele? Mleczko pszczele to wydzielina określonych gruczołów pszczół robotnic. Co ciekawe, mleczko to stanowi pokarm dla królowej pszczół. Niektórzy uważają, że to właśnie dzięki spożywaniu mleczka, królowa może żyć znacznie dłużej od innych członków pszczelej rodziny. Mleczko pszczele jest bardzo odżywczym produktem o specyficznym, dość ostrym zapachu. W jego składzie znajdują się głównie białka i węglowodany, a w mniejszej ilości też tłuszcze. Mleczko pszczele zawiera takie składniki mineralne, jak:
żelazo,
cynk,
mangan,
sód,
wapń i fosfor,
witaminy z grupy B.
Choć mleczko pszczele najczęściej stosowane jest jako środek na odporność, jak dotąd nie udowodniono, aby rzeczywiście wywierało ono pozytywny wpływ na zapobieganie infekcjom. W przypadku propolisu natomiast jego działanie przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe znajduje potwierdzenie w badaniach naukowych . Stąd też nierzadko stosuje się propolis jako naturalny antybiotyk. Pozostałe właściwości zdrowotne propolisu wymienione zostały w artykule.
Czy można mieć alergię na propolis? Propolis a alergie - kit pszczeli może powodować uczulenie. Najczęściej reakcja alergiczna rozwija się u osób, które są uczulone również na inne produkty pochodzące od pszczół. U tych pacjentów, zastosowanie propolisu w formie preparatu miejscowego może prowadzić do zaczerwienienia skóry, pojawienia się wyprysku i swędzenia. Po doustnym spożyciu kitu pszczelego (tabletki, krople propolisowe) przez osoby z alergią na znajdujące się w tym produkcie alergeny, mogą wystąpić nudności, biegunka, bóle brzucha i stan zapalny jamy ustnej. Alergia pokarmowa może objawiać się też dolegliwościami skórnymi - zaczerwienieniem i swędzeniem skóry.
Kędzia B., Skład chemiczny i aktywność biologiczna propolisu pochodzącego z różnych rejonów świata, Postępy Fitoterapii, 2006, 1, 23-35
Woźniak M., Kwiatkowska A., Hołderna-Kędzie E. i inni,Aktywność biologiczna ekstraktów z propolisu, Post Fitoter, 2021, 22 (1), 8-13, doi: 10.25121/PF.2021.22.1.8
Barszcz W., Wojciechowska K.,Zastosowanie produktów pszczelich w kosmetologii i dermatologii, Aesth Cosmetol Med, 2022, 11(4), 147-152, doi: https://doi.org/10.52336/acm.2022.022
Saeed M.A., Khabeer A., Faridi M., Makhdoom G.,Effectiveness of propolis in maintaining oral health: a scoping review, Can J Dent Hyg, 2021, 55 (3), 167-176
Hajdo A., Dubielecka M., Mielczarek A.,Zastosowanie preparatów propolisu w procedurach stomatologicznych, Stomatologia po Dyplomie, 2016, 10
Koszowska A., Dittfeld A., Nowak J., Ziora K.,Pszczoły i ich produkty - znaczenie dla zrównoważonego rozwoju roślin, zwierząt i ludzi, Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2013, 16, 2, 79-84
Belluco P.E.S., Belluco R.Z.F., Reis C.M.S.,Allergic contact cheilitis caused by propolis: case report 2022, 20, doi: 10.31744/einstein_journal/2022RC6151
Wrońska A.K., Kuna A.; Przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe działanie propolisu. Przegląd literatury; DOI: https://doi.org/10.36921/kos.2023_2933
Nie H., Li Q., Zhao K., et al. Potential Efficacy of Propolis in Treating Helicobacter pylori Infection and Its Mechanisms of Action. Nutrients. 2025 Aug 28;17(17):2803. doi: 10.3390/nu17172803. PMID: 40944192; PMCID: PMC12429905
Megantara I., Tandi Y. Y. P., Emigasando S., et al. (2026). Efficacy of Topical Propolis and Aloe vera Gel as an Adjuvant to Benzoyl Peroxide in Moderate Acne Vulgaris: A Randomized Controlled Trial. Dermatologic Therapy , https://doi.org/10.1155/dth/8836260
Razdar S., Panahi Y., Mohammadi R., et al. Evaluation of the efficacy and safety of an innovative flavonoid lotion in patients with haemorrhoid: a randomised clinical trial. BMJ Open Gastroenterol. 2023 Aug;10(1):e001158. doi: 10.1136/bmjgast-2023-001158. PMID: 37597875; PMCID: PMC10441054
https://www.apisflora.com.br/
