Kwas foliowy jest jednym z najlepiej przebadanych składników odżywczych stosowanych na etapie planowania ciąży, w okresie ciąży oraz karmienia piersią. Jego znaczenie dla prawidłowego rozwoju płodu nie podlega wątpliwościom, a suplementacja folianów stanowi obecnie standard postępowania rekomendowany przez Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników. Przede wszystkim kwas foliowy odgrywa ważną rolę w zapobieganiu wadom cewy nerwowej płodu, jednak współczesna wiedza wskazuje, że funkcje folianów są znacznie szersze. Biorą one udział w syntezie materiału genetycznego, procesach podziału komórkowego, metylacji DNA oraz prawidłowym rozwoju układu nerwowego dziecka. Zatem odpowiedni poziom witaminy B9 ma znaczenie nie tylko przed zajściem w ciążę, ale również przez cały okres jej trwania oraz podczas laktacji.
Spis treści:
- Czym jest kwas foliowy (witamina B9)?
- Suplementacja kwasu foliowego przez kobiety ma znaczenie
- Kwas foliowy w diecie przyszłej mamy i kobiety karmiącej - czyli ważne produkty bogate w witaminę B9
- Preparaty kwasu foliowego - ranking
- Jak wybrać suplement diety z kwasem foliowym dla przyszłej mamy i kobiety planującej ciążę?
- Jak dawkować kwas foliowy?
- FAQ - czyli pytania pacjentów o kwas foliowy i odpowiedzi okiem farmaceuty
Czym jest kwas foliowy (witamina B9)?
Kwas foliowy (witamina B9, folacyna) należy do witamin z grupy B rozpuszczalnych w wodzie. W naturze występuje w postaci folianów obecnych w żywności, natomiast kwas foliowy jest jego syntetyczną formą wykorzystywaną w suplementach diety. Kwas foliowy odgrywa niezwykle ważną rolę dla zachowania prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie w okresie planowania ciąży, ciąży oraz karmienia piersią.
Do najważniejszych funkcji kwasu foliowego należą:
-
udział w syntezie DNA i RNA,
-
wspieranie prawidłowych podziałów komórkowych,
-
udział w procesach metylacji DNA i ekspresji genów,
-
wspomaganie produkcji krwinek czerwonych,
-
ochrona organizmu przed hiperhomocysteinemią (kiedy wzrasta stężenie homocysteiny dochodzi do wielu zaburzeń w organizmie i wzrostu ryzyka rozwoju takich schorzeń jak: zawał serca, wylew, anemia megaloblastyczna, zaburzenia płodności )
-
wsparcie prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego,
-
udział w procesie spermatogenezy i płodności,
-
wspieranie prawidłowego rozwoju zarodka i płodu.
Odpowiedni poziom witaminy B9 jest szczególnie ważny w pierwszych tygodniach ciąży, kiedy dochodzi do intensywnych podziałów komórkowych i kształtowania najważniejszych struktur organizmu dziecka (mózgowie i rdzeń kręgowy). Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej, zaburzeń płodności oraz zwiększać ryzyko wad cewy nerwowej u rozwijającego się płodu. Dlatego eksperci rekomendują suplementację folianów już na etapie planowania ciąży.
Więcej informacji na temat tego jak kwas foliowy wspomaga funkcjonowanie organizmu znaleźć można w artykule: Kwas foliowy (witamina B9) – rola w organizmie, źródła, skutki niedoboru.
Jakie jest zapotrzebowanie na kwas foliowy w ciąży i nie tylko?
Kobieta w wieku rozrodczym, tj. między 15. a 49. rokiem życia według zaleceń Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dziennie powinna spożywać 400 μg folianów. Zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B9 mają z kolei palacze, osoby nadużywające alkoholu oraz osoby w podeszłym wieku. Szczególnie ważny jest kwas foliowy również dla kobiet spodziewających się dziecka. Kwas foliowy w ciąży na właściwym poziomie zapewnia prawidłowy rozwój układu nerwowego maluszka. Suplementacja kwasem foliowym zalecana jest wszystkim kobietom w okresie prokreacyjnym oraz kobietom we wczesnej ciąży. Chociaż warto mieć na uwadze, że zapotrzebowanie na foliany zmienia się wraz z etapem życia kobiety. Kwas foliowy potrzebny jest zarówno w okresie przedkoncepcyjnym, jak i w ciąży i podczas karmienia piersią.
W okresie ciąży zapotrzebowanie wzrasta ze względu na dynamiczny rozwój płodu, tworzenie łożyska oraz zwiększoną produkcję krwinek czerwonych u matki.
Aktualne rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dla zdrowych kobiety bez wywiadu własnego oraz rodzinnego obciążonego wadami płodu są następujące:
-
okres przedkoncepcyjny: 400 μg zwykłego kwasu foliowego lub 400 μg kwasu foliowego + 400 μg aktywnego folianu dziennie,
-
I trymestr: 400–800 μg folianów dziennie,
-
II i III trymestr: 600–800 μg folianów dziennie,
-
laktacja: 600–800 μg folianów dziennie.
Objawy niedoboru kwasu foliowego
Ze względu na spożywanie żywności wysoko przetworzonej oraz wrażliwość folianów zawartych w żywności na obróbkę termiczną, niedobory witaminy B9 są w Polsce stosunkowo częste. Jak mogą objawiać się niedobory kwasu foliowego?
Niedobór witaminy B9 może przez długi czas pozostawać niezauważony. Gdy występuje on długotrwale może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej oraz zaburzeń neurologicznych. Z kolei w okresie ciąży niedobór kwasu foliowego powoduje zwiększenie ryzyka wad rozwojowych u dziecka i problemów w prawidłowym przebiegu ciąży.
Jakie mogą być skutki niedoboru kwasu foliowego dla matki i dziecka?
Najlepiej udokumentowanym skutkiem niedoboru folianów jest zwiększone ryzyko wad cewy nerwowej płodu. Struktura ta zamyka się już około 28. dnia po zapłodnieniu, często zanim kobieta dowie się o ciąży.
Do wad cewy nerwowej należą m.in.:
Badania wskazują również, że kwas foliowy istotny może być również dla prawidłowego przebiegu ciąży, a niedobór folianów może skutkować szeregiem powikłań, m.in.:
-
zwiększonym ryzykiem poronień,
-
stanem przedrzucawkowym,
-
niewydolnością łożyska,
-
wewnątrzmacicznym zahamowaniem wzrastania płodu,
-
niską masą urodzeniową noworodka,
-
hiperhomocysteinemią.
Suplementacja kwasu foliowego przez kobiety ma znaczenie
Suplementacja folianów jest jednym z najprostszych i najskuteczniejszych działań profilaktycznych podejmowanych przez kobietę planującą macierzyństwo. Znaczenie kwasu foliowego podkreśla się szczególnie w kontekście prawidłowego rozwoju cewy nerwowej u płodu, która kształtuje się między 2 a 4 tygodniem ciąży. Cewa nerwowa jest to struktura na bazie której rozwija się mózg oraz rdzeń kręgowy dziecka. Wady w obrębie tej struktury mogą powodować śmierć dziecka na skutek bezmózgowia, bądź paraliż spowodowany rozszczepem kręgosłupa. U dzieci matek z niskim poziomem witaminy B9 obserwuje się również zwiększone ryzyko wad rozwojowych, m.in. zespołu Downa czy autyzmu.
Warto pamiętać, że sama dieta zazwyczaj nie pozwala osiągnąć stężeń folianów uznawanych za optymalne dla zapobiegania wadom cewy nerwowej. Dodatkowo organizm potrzebuje kilku tygodni regularnej suplementacji, aby uzyskać odpowiednie wysycenie tkanek. Z tego też względu eksperci podkreślają, że regularna podaż kwasu foliowego powinna obejmować okres przed poczęciem i być kontynuowana przez całą ciążę, jak i karmienie piersią.
Planowana ciąża - kiedy zacząć brać kwas foliowy?
Według aktualnych zaleceń PTGiP kobietom planującym ciążę rekomenduje się codzienną suplementację minimum 400 μg folianów przez co najmniej 12 tygodni przed planowanym poczęciem. Jest to czas potrzebny do tego, aby poziom kwasu foliowego w momencie kształtowania się struktur układu nerwowego dziecka, był odpowiedni.
Dodatkowo kwas foliowy przyczynia się do prawidłowego przebiegu procesów spermatogenezy, a tym samym wpływa na jakość materiału genetycznego plemników. Dlatego coraz częściej zwraca się uwagę na rolę prawidłowej podaży folianów również u przyszłych ojców.
Jakie znaczenie dla prawidłowego przebiegu ciąży mają kwas foliowy i foliany
Przez lata temat kwasu foliowego przewijał się głównie w kontekście zapobiegania wadom cewy nerwowej. Dziś wiadomo, że kwas foliowy wspiera również prawidłowy przebieg ciąży oraz ma znaczenie dla zmniejszenia ryzyka zaburzeń rozwoju dziecka na wielu płaszczyznach. Ma to związek chociażby z tym, że foliany uczestniczą w tworzeniu materiału genetycznego niemal każdej komórki organizmu. Są niezbędne do prawidłowych podziałów komórkowych, syntezy DNA oraz wzrostu tkanek, dlatego ich znaczenie jest szczególnie duże w okresie ciąży, kiedy rozwój dziecka przebiega niezwykle dynamicznie. Prawidłowy metabolizm folianów wpływa również na procesy metylacji DNA. To właśnie dzięki nim możliwe jest właściwe „odczytywanie” informacji genetycznej i regulowanie aktywności poszczególnych genów. Mechanizmy te odgrywają istotną rolę w rozwoju zarodka i płodu oraz mogą wpływać na zdrowie dziecka także w późniejszym życiu.
Kwas foliowy niezbędny jest dla wsparcia:
-
prawidłowego funkcjonowanie układu nerwowego płodu,
-
rozwóju łożyska,
-
procesów krwiotworzenia,
-
utrzymania prawidłowego stężenia homocysteiny,
-
prawidłowego przebieg procesów epigenetycznych.
Czy nadal stosować kwas foliowy po porodzie? - kwas foliowy a karmienie piersią
Organizm dziecka po narodzinach również potrzebuje kwasu foliowego. Składnik ten stanowi istotny element prawidłowego rozwoju niemowlęcia. Co więcej, organizm kobiety po porodzie nadal intensywnie się regeneruje, a dodatkowo musi zapewnić odpowiednią ilość składników odżywczych produkowanemu mleku. Stąd też tak ważne jest regularne uzupełnianie kwasu foliowego w diecie przez mamę karmiącą.
Dlaczego kwas foliowy się nie przyswaja? - problemy suplementacyjne
Choć suplementacja folianów jest powszechnie rekomendowana, nie zawsze kwas foliowy dostarczany w formie tabletki jest wykorzystywany efektywnie przez organizm. Wynika to z faktu, że syntetyczny kwas foliowy nie jest biologicznie aktywny i wymaga kilku etapów przemian metabolicznych, zanim zostanie przekształcony do aktywnej formy kwasu foliowego wykorzystywanej przez komórki.
Jednym z najczęściej omawianych problemów jest mutacja genu odpowiedzialnego za metabolizm kwasu foliowego (gen MTHFR). Powoduje ona obniżenie aktywności enzymu odpowiedzialnego za przekształcanie folianów do aktywnej formy – 5-metylotetrahydrofolianu (5-MTHF). W efekcie część kobiet może wolniej metabolizować klasyczny kwas foliowy, a jego poziom w organizmie mimo wdrożonej suplementacji nie będzie wzrastał. Problem ten dotyczy znaczącej części kobiet. Z tego względu coraz większą popularnością cieszą się preparaty zawierające aktywny kwas foliowy, tj. metylowany folian (5-MTHF), który to nie wymaga dodatkowej aktywacji metabolicznej.
Na skuteczność suplementacji wpływają również:
-
choroby zapalne jelit,
-
celiakia,
-
zaburzenia wchłaniania,
-
operacje bariatryczne,
-
stosowanie niektórych leków (m.in. przeciwpadaczkowych, metforminy czy metotreksatu),
-
niedobory witaminy B12 i witaminy B6.
Kwas foliowy w diecie przyszłej mamy i kobiety karmiącej - czyli ważne produkty bogate w witaminę B9
Suplementacja pozostaje podstawą profilaktyki niedoboru folianów i zapobiegania poważnym wadom płodu, jednak w diecie przyszłej przyszłej mamy i matki karmiącej ważna jest prawidłowo zbilansowana dieta, bogata w żywność z kwasem foliowym. Do produktów szczególnie bogatych w witaminę B9 należą:
-
zielone warzywa liściaste (szpinak, sałata, jarmuż, brokuły, brukselka, kapusta, natka pietruszki,)
-
owoce cytrusowe (pomarańcze, cytryny, limonka)
-
rośliny strączkowe (ciecierzyca, fasola)
-
produkty pełnoziarniste,
-
jaja,
-
sery,
-
orzechy,
-
wątróbka.
Warto pamiętać, że foliany są wyjątkowo wrażliwe na działanie wysokiej temperatury. Zatem długie gotowanie może prowadzić do znacznych strat witaminy B9, dlatego część produktów, głównie warzyw warto spożywać również w postaci surowej lub gotowanej krótko na parze.
Preparaty kwasu foliowego - ranking
-
Biocanto Kwas foliowy Pure - aktywny kwas foliowy (L-metylofolian wapnia) w naturalnej kapsułce, czysty skład bez zbędnych dodatków.
-
Kwas foliowy OLIMP 400 μg - optymalna ilość kwasu foliowego w 1 tabletce, syntetyczna forma.
-
Naturell Folian Forte - wysokie stężenie kwasu foliowego w pojedynczej porcji - 800 μg L-metylofolianu wapnia.
-
Folik - syntetyczny kwas foliowy zarejestrowany jako lek OTC, jedna tabletka to 400 mikrogramy kwasu foliowego.
-
Aliness Methylo Folian - 600 μg kwasu foliowego w aktywnej formie, duże opakowanie 100 kapsułek.
Kwas foliowy znaleźć można również w składzie witamin dla kobiet w ciąży oraz witamin z grupy B wspomagających układ nerwowy.
Jak wybrać suplement diety z kwasem foliowym dla przyszłej mamy i kobiety planującej ciążę?
Apteki oferują ogromną ilość preparatów zawierających kwas foliowy lub aktywne foliany dedykowanych kobietom w ciąży. Różnią się one jednak składem, dawką oraz zastosowaną formą folianów. W składzie tego typu suplementów diety należy szukać:
-
aktywnych folianów (5-MTHF), które są bezpośrednio wykorzystywane przez organizm,
-
połączenia kwasu foliowego i aktywnego folianu,
-
witaminy B12, B6, choliny - wspierających metabolizm folianów,
-
jodu i witaminy D - jako uzupełnienia składu witamin dla kobiet w ciąży.
Zatem na jakie 3 najważniejsze aspekty suplementu diety z kwasem foliowym należy zwrócić uwagę?
-
Forma folianów - rekomendowany jest (aktywny biologicznie folian 5-MTHF),
-
Skład preparatu uzupełniony o związki zwiększające efektywne wykorzystanie kwasy foliowego w organizmie (witaminy B12, B6, cholina),
-
Jakość produktu - warto wybierać preparaty renomowanych producentów, posiadające przejrzysty skład i odpowiednią standaryzację.
Należy pamiętać, że nie zawsze najważniejszy jest całkowity kwas foliowy w preparacie. Nawet jeśli będzie go dużo przyswajalność kwasu foliowego może być znikoma.
Jak dawkować kwas foliowy?
Prawidłowe dawkowanie kwasu foliowego zależy od indywidualnej sytuacji kobiety, na które składa się kilka aspektów, m.in. jej stan zdrowia, czy jest ona w ciąży, przygotowuje się do posiadania potomstwa, czy karmi piersią.
U większości zdrowych kobiet planujących ciążę zalecana jest suplementacja 400 µg folianów dziennie, rozpoczęta co najmniej 12 tygodni przed poczęciem. Suplementację należy kontynuować przez cały okres ciąży, a następnie również podczas karmienia piersią. W czasie ciąży rekomendowane dawki zwykle wynoszą od 400 do 800 µg folianów dziennie. W niektórych sytuacjach lekarz może zalecić wyższe dawki. Należy pamiętać również, żeby przyjmować kwas foliowy regularnie, tj. codziennie, najlepiej o stałej porze.
Kto powinien stosować większe dawki kwasu foliowego w ciąży?
W przypadku niektórych kobiet standardowa suplementacja może okazać się niewystarczająca. Panie, które obciążone są pośrednim i wysokim ryzykiem występowania wad płodu w ciąży powinny przyjmować 800 µg folianów na dobę. Pośrednim ryzykiem obciążone są panie z:
-
cukrzycą,
-
otyłością,
-
celiakią,
-
chorobą Crohna,
-
nieswoistymi zapaleniami jelit,
-
obciążonym wywiadem położniczym,
-
niewydolnością nerek, czy wątroby,
A także kobiety, które:
-
palą papierosy,
-
piją alkohol w większych ilościach,
-
stosują metforminę, metotreksat, cholestyraminę, sulfalazynę, leki przeciwpadaczkowe.
Jeśli kobieta wcześniej urodziła dziecko z wadą cewy nerwowej lub wady cewy nerwowej pojawiły się u matki lub ojca, wówczas w okresie przedkoncepcyjnym zalecana dawka kwasu foliowego to 5 mg na dobę. W ciąży i podczas laktacji - 800 µg. Kwestia ta wymaga jednak indywidualnej oceny oraz konsultacji lekarskiej.
Czy można przedawkować witaminę B9 w ciąży?
Witamina B9 należy do witamin rozpuszczalnych w wodzie, dlatego nadmiar kwasu foliowego jest częściowo usuwany z organizmu wraz z moczem. Nie oznacza to jednak, że można przyjmować go bez ograniczeń. Długotrwałe stosowanie bardzo wysokich dawek syntetycznego kwasu foliowego może maskować objawy niedoboru witaminy B12, zwiększając ryzyko powikłań neurologicznych.
Aktualnie za górny tolerowany poziom spożycia syntetycznego kwasu foliowego uznaje się 1 mg (1000 µg) dziennie u osób dorosłych, chyba że lekarz zaleci inaczej. Są to zalecenia rekomendowane chociażby dla ciąży bliźniaczej.
Przedawkowanie folianów pochodzących z żywności praktycznie nie występuje. Dlatego dieta bogata w zielone warzywa liściaste, produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe pozostaje bezpiecznym i cennym uzupełnieniem codziennej suplementacji.
FAQ - czyli pytania pacjentów o kwas foliowy i odpowiedzi okiem farmaceuty
Czy kwas foliowy pomaga zajść w ciążę?
Kwas foliowy nie jest substancją, która bezpośrednio zwiększa płodność ani gwarantuje zajście w ciążę. Odgrywa jednak niezwykle ważną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu rozrodczego zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Są niezbędne do prawidłowego dojrzewania komórek jajowych oraz produkcji plemników. Niedobór witaminy B9 może prowadzić do zaburzeń płodności, a także wpływać niekorzystnie na przebieg najwcześniejszych etapów rozwoju zarodka. Największe znaczenie kwasu foliowego w kontekście planowania rodziny wynika z faktu, że odpowiedni poziom folianów przed poczęciem zmniejsza ryzyko wystąpienia wad cewy nerwowej u dziecka.
Czy wystarczy stosować witaminy dla kobiet w ciąży, czy przyszłe mamy kwas foliowy powinny stosować osobno?
W większości przypadków nie ma potrzeby dodatkowego przyjmowania osobnego preparatu z kwasem foliowym, jeśli kobieta stosuje wysokiej jakości suplement przeznaczony dla kobiet planujących ciążę lub ciężarnych. Dodatkową suplementację kwasem foliowym należy rozważyć w przypadku kobiet z grupy podwyższonego ryzyka występowania wad cewy nerwowej.
Czy można brać kwas foliowy razem z posiłkiem?
Kwas foliowy można przyjmować zarówno podczas posiłku, jak i niezależnie od jedzenia. Jego wchłanianie nie jest istotnie uzależnione od obecności pokarmu w przewodzie pokarmowym.
Nie cierpię na niedobór witamin, zdrowo się odżywiam, czy będąc w ciąży powinnam stosować kwas foliowy?
Zgodnie z obowiązującymi rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników nawet kobiety prowadzące zdrowy styl życia i stosujące dobrze zbilansowaną dietę powinny suplementować foliany, zarówno w okresie przedkoncepcyjnym, jak i w ciąży i podczas laktacji.
Czy ważny jest tylko kwas foliowy przed ciążą? A w jej trakcie, czy po porodzie można już zrezygnować z jego suplementacji?
Choć największe znaczenie profilaktyczne przypisuje się suplementacji przed poczęciem i w pierwszych tygodniach ciąży, foliany są potrzebne przez cały okres jej trwania. W kolejnych miesiącach ciąży kwas foliowy pełni ważną rolę w procesach krwiotworzenia, rozwoju łożyska, wzroście tkanek płodu oraz utrzymaniu prawidłowego metabolizmu homocysteiny. Odpowiednia podaż folianów wspiera również prawidłowy przebieg licznych procesów metabolicznych zachodzących zarówno w organizmie matki, jak i dziecka. Nie oznacza to również końca suplementacji po porodzie. W okresie karmienia piersią wysoki poziom kwasu foliowego również powinien zostać zachowany. Witamina B9 jest przekazywana dziecku wraz z mlekiem matki i wspiera jego prawidłowy rozwój. Dodatkowo organizm kobiety po porodzie intensywnie się regeneruje, co również zwiększa zapotrzebowanie na składniki odżywcze.
Jak widać, kwas foliowy to jeden z najważniejszych składników wspierających prawidłowy rozwój dziecka już od pierwszych dni po zapłodnieniu. Dlatego też jego suplementację warto rozpocząć jeszcze przed ciążą i kontynuować przez cały okres jej trwania oraz podczas karmienia piersią. Wiele kobiet zastanawia się, ile kwasu foliowego w ciąży należy przyjmować – zgodnie z aktualnymi rekomendacjami PTGiP zdrowym kobietom zaleca się zwykle 400–800 μg folianów dziennie, jednak dawkowanie powinno być dostosowane do indywidualnych potrzeb i ewentualnych czynników ryzyka. W szczególnych przypadkach, gdy wady cewy nerwowej występowały rodzinnie, w okresie przedkoncepcyjnym kobieta powinna stosować 5 mg kwasu foliowego. Pamiętajmy również, że nawet najlepiej zbilansowana dieta nie zawsze pokrywa zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B9, dlatego odpowiednio dobrana suplementacja pozostaje podstawowym elementem profilaktyki niedoborów oraz wsparcia prawidłowego przebiegu ciąży.
Bibliografia:
-
Karowicz – Bilińska A. i in.; Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących; Ginekol Pol. 2014, 85, 395-399.
-
Cieślik E., Gębusia A.; Skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego ze szczególnym uwzględnieniem znaczenia dla kobiet w wieku rozrodczym; Hygeia Public Health 2011, 46(4): 431-436.
-
Seremak-Mrozikiewicz A. i inni; Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny oraz witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu; Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2024; 9(2): 154-165.
-
Wyniki badań dotyczące sposobu żywienia i stanu odżywienia społeczeństwa polskiego w latach 2017-2020, przeprowadzone w ramach Narodowego Programu Zdrowia.
