Ból, krwawienie i dyskomfort podczas wypróżnień mogą oznaczać pęknięcie w obrębie błony śluzowej kanału odbytu. Szczelina odbytu, chociaż zazwyczaj nie jest groźna, to może znacznie obniżyć jakość życia. Wymaga też odpowiedniej diagnostyki oraz leczenia, co pozwoli ograniczyć powikłania związane z przewlekłą szczeliną odbytu.
Spis treści:
- Czym jest i jak wygląda szczelina odbytu?
- Jakie są objawy szczeliny odbytu?
- Jakie są przyczyny powstawania szczeliny odbytu?
- Kiedy należy udać się do proktologa? Diagnostyka szczeliny odbytu
- Jak leczyć szczelinę odbytu?
- FAQ- najczęstsze pytania pacjentów na temat szczeliny odbytu
Czym jest i jak wygląda szczelina odbytu?
Szczelina odbytu, zwana również „szczeliną w odbycie”, jest częstym problemem zdrowotnym, stanowiącym 10-15% konsultacji proktologicznych na świecie. Schorzenie ma związek z linijnym lub owalnym pęknięciem, a niekiedy nawet ubytkiem błony śluzowej kanału odbytu o długości około 1,5 cm. Ostra szczelina odbytu, utrzymująca się do 6-ciu tygodni, zwykle widoczna jest przy delikatnym rozchyleniu pośladków i wygląda jak czerwona ranka lub rozcięcie skóry. Z kolei w przypadku przewlekłej szczeliny odbytu, trwającej ponad 6 tygodni, charakterystyczne są zgrubienie brzegów szczeliny oraz mały fałd skórny przy ujściu odbytu ("fałd wartowniczy"). Obecność szczeliny odbytu powoduje duży dyskomfort i ból, obniżając znacznie jakość życia pacjenta. Nieleczona prowadzi do zaburzenia nietrzymania gazów i stolca oraz przewlekłych stanów zapalnych, ropni, czy przetok okołoodbytniczych.
Jakie są objawy szczeliny odbytu?
Objawy choroby są dosyć specyficzne. Stąd też zwykle wywiad lekarski jest wystarczający do rozpoznania szczeliny odbytu. Typowe objawy szczeliny odbytu to:
- Silny, rozdzierający ból odbytu w czasie oddawania stolca, utrzymujący się od kilku minut do kilku godzin po defekacji,
- Widoczne krwawienie na papierze toaletowym lub krew w stolcu,
- Uczucie nierówności brzegu odbytu,
- Dyskomfort w czasie siedzenia,
- Świąd,
- Podrażnienie,
- Utrzymujące się wrażenie kłucia w odbycie i napięcia mięśnia zwieracza.
Ból okolicy odbytu powtarzający się podczas wypróżnienia przyczynia się do wstrzymywania oddawania kału. Prowadzi to do nasilenia zaparć, formowania bardziej twardego stolca i nasilenia bólu odbytu. Dodatkową odpowiedzią na dolegliwości bólowe jest skurcz zwieracza odbytu, co zmniejsza dopływ krwi , utrudnia gojenie szczeliny odbytu i pogłębia ból.
Jakie są przyczyny powstawania szczeliny odbytu?
Do pęknięcia delikatnej błony śluzowej kanału odbytu prowadzą zwykle mechaniczne urazy. Dodatkowo na skutek fizjologicznych mechanizmów, czyli skurczu zwieracza wewnętrznego odbytu w odpowiedzi na ból, pojawiają się problemy z jej gojeniem. Jakie są najczęstsze przyczyny powstawania szczeliny odbytu?
- Przewlekłe zaparcia prowadzą do oddawania dużych, twardych stolców, które rozciągają kanał odbytu i powodują pękanie śluzówki. Nawet jednorazowy epizod silnego parcia podczas defekacji może zapoczątkować szczelinę.
- Nadmierne napięcie mięśnia zwieracza wewnętrznego odbytu, co jest wynikiem fizjologicznej odpowiedzi na ból. Zaburzenia napięcia zwieracza zmniejszają przepływ krwi w okolicy rany i hamuje procesy gojenia, co zwiększa dolegliwości bólowe.
- Przewlekłe biegunki - zaburzenia oddawania stolca związane z licznymi i luźnymi wypróżnieniami drażni śluzówkę odbytu i może prowadzić do mikrouszkodzeń, które z czasem przekształcają się w szczelinę.
- Poród naturalny - na skutek parcia porodowego i przejścia główki dziecka może dojść do mikrourazów w obrębie kanału odbytu i wtórne przyczyniać się do powstania szczeliny odbytu.
- Choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego)- w wyniku przewlekłego stanu zapalnego śluzówki znacznie wzrasta jej podatność na pęknięcia.
- Infekcje i choroby ogólnoustrojowe, w których przebiegu szczelina odbytu jest objawem podstawowym, tj. zakażenia przenoszone drogą płciową, gruźlica, niedobory odporności.
- Urazy i zabiegi medyczne - badania endoskopowe, zabiegi proktologiczne lub niewłaściwe stosowanie lewatyw mogą doprowadzić do uszkodzenia śluzówki.
Kiedy należy udać się do proktologa? Diagnostyka szczeliny odbytu
Zwykle ból okolicy odbytu podczas wypróżniania zmusza pacjenta do wizyty u lekarza- proktologa. Niepokojące objawy szczeliny- krew na papierze toaletowym oraz świąd i dyskomfort, stanowią ważne elementy diagnostyki. Badanie proktologiczne w większości przypadków ogranicza się do rozchylenia pośladków pacjenta. Niekiedy z kolei konieczne jest badanie per rectum lub z wykorzystaniem wziernika (anoskopia), gdy istnieje ryzyko występowania również innych zmian. Ważne, aby diagnostyka obejmowała różnicowanie szczeliny z innymi chorobami odbytu.
Jak leczyć szczelinę odbytu?
W mechanizmie powstawania szczeliny odbytu problem stanowi nie tylko pęknięcie śluzówki, ale także wzmożone napięcie zwieracza wewnętrznego odbytu, niedokrwienie okolicy rany i utrudnione gojenie. Większość ostrych szczelin odbytu (87%) goi się po zastosowaniu leczenia zachowawczego, które ma na celu regulację zaburzeń perystaltyki jelit, zmniejszenie napięcia mięśnia zwieracza, poprawę ukrwienia błony śluzowej i przyspieszenie regeneracji rany. Pozwoli również łagodzić dolegliwości związane ze schorzeniem. Z kolei przewlekła szczelina odbytu częściej wymaga wykonania zabiegu chirurgicznego. Chociaż ważną rolę w jej terapii odgrywa również postępowanie zachowawcze. Warto pamiętać, że brak podjęcia odpowiednich kompleksowych działań sprzyja powstawaniu nawracającej szczeliny odbytu.
Leczenie zachowawcze szczeliny odbytu- dieta bogatowłóknikowa, nasiadówki, preparaty do zastosowania miejscowego
Leczenie zachowawcze szczeliny odbytu odejmuje postępowanie, które w dużej mierze pacjent może wykonać w warunkach domowych, korzystając z dostępnych bez recepty preparatów. Do najważniejszych metod leczenia szczeliny odbytu zalicza się:
- Dieta bogatowłóknikowa, która pozwala zwiększyć objętość i miękkość stolca, a także uregulować rytm wypróżnień. Codzienne menu powinno opierać się na warzywach, owocach, pełnoziarnistych produktach zbożowych i odpowiednim nawodnieniu (1,5-2 l płynów dziennie). Można sięgać po środki na zaparcia zmiękczające stolec- makrogole, czy laktulozę.
- Ciepłe nasiadówki - rozluźniają mięsień zwieracza odbytu, miejscowo poprawiają ukrwienie tkanek i łagodzą dolegliwości bólowe po defekacji. Dobrym pomysłem są nasiadówki z wykorzystaniem ziołowych naparów. Pomogą one nie tylko na zaburzenia relaksacji zwieracza, ale dodatkowo zadziałają przeciwzapalnie i ściągająco - kora dębu, czy łagodząco - koszyczek rumianku.
- Preparaty do zastosowania miejscowego - w tym celu można sięgać po znieczulające maści z lidokainą, preparaty o działaniu regeneracyjnym i ochronnym na ranę oraz śluzówkę, jak i maści z nitrogliceryną lub diltiazemem, które pomogą rozluźnić zwieracz wewnętrzny odbytu i poprawią ukrwienie. Te ostatnie są dostępne na receptę i często wykonuje się je w aptekach indywidualnie dla pacjenta. Kiedy dochodzi do zapalenia kanału odbytu konieczne jest zastosowanie również czopków przeciwzapalnych. Alternatywą jest także miejscowe wstrzyknięcie toksyny botulinowej. Botoks powoduje przejściowe porażenie mięśni zwieracza i wpływa na zmniejszenie bólu. Jest to zabieg bezpieczny, niemniej jednak przejściowo mogą pojawić się zaburzenia nietrzymania stolca.
W leczeniu szczeliny okołoporodowej nie stosuje się maści nitrogliceryną lub diltiazemem, jak i ostrzykiwań toksyną botulinową. Rozluźnienie zwieracza odbytu nie jest w tym przypadku efektem pożądanym.
Leczenie szczeliny odbytu, skuteczne preparaty dostępne bez recepty - ranking
- Proktis-M czopki, Proktis-M maść- pozwalają na regenerację błony śluzowej i gojenia ran w kanale odbytu i odbytnicy, można stosować je również w profilaktyce szczeliny odbytu.
- Posterisan czopki, Posterisan maść - lokalnie wspierają mechanizmy obronne organizmu, co sprzyja procesom gojenia, łagodzi stan zapalny, a także świąd i pieczenie.
- Unigel Procto czopki - wspomaga gojenie szczeliny odbytu, łagodzi pieczenie swędzenie i krwawienia z odbytu.
- Proktosedon czopki, Proktosedon maść - w składzie leków znajdują się między innymi: środek przeciwzapalny- hydrokortyzon, substancja znieczulająca- cynchokaina oraz antybiotyk - neomycyna, mogą być szeroko wykorzystywany w schorzeniach proktologicznych.
- Procto-Glyvenol krem- szybko i skutecznie uwalnia od świądu, pieczenia i bólu, zawiera substancję znieczulającą - lignokainę.
Leczenie chirurgiczne szczeliny odbytu
Zabieg chirurgiczny zarezerwowany jest dla przypadków przewlekłych oraz takich, w których terapia zachowawcza nie przynosi oczekiwanych efektów. Za złoty standard uznaje się otwartą boczną sfinkterotomię (sphincterotomy). Technika ta polega na nacięciu skóry bocznie od szczeliny odbytu, odwarstwieniu włókien zwieracza wewnętrznego i zewnętrznego od błony śluzowej oraz oszczędnym nacięciu mięśnia zwieracza wewnętrznego. Operacja szczeliny odbytu ma na celu obniżenie napięcia mięśni zwieracza, poprawę ukrwienia oraz wsparcie procesów gojenia. Alternatywną metodą leczenia chirurgicznego jest wycięcie szczeliny odbytu.
FAQ- najczęstsze pytania pacjentów na temat szczeliny odbytu
Czy szczelina jest wyleczalna?
Tak, ostra i przewlekła szczelina odbytu są wyleczalne. Ważne jest jednak zwrócenie się o poradę do proktologa i podjęcie odpowiedniego leczenia.
Jakie są najczęstsze powikłania szczeliny odbytu?
Najczęstszym powikłaniem szczeliny odbytu jest jej przejście w postać przewlekłą, która jest znacznie trudniejsza w leczeniu. Inne problemy zdrowotne związane z nieleczoną szczeliną odbytu to:
- utrwalony skurcz zwieracza odbytu,
- przewlekły ból odbytu,
- ropnie i przetoki okołoodbytnicze,
- zwężenie odbytu - na skutek bliznowacenia,
- zaburzenia nietrzymania gazów i stolca,
- krwawienia z odbytu,
- znaczny dyskomfort psychiczny.
Czy możliwe są nawroty szczeliny odbytu?
Nawroty szczeliny odbytu są jak najbardziej realne, zwłaszcza wtedy, gdy jej przyczyna nie zostanie wyeliminowana i powrócą chociażby zaburzenia defekacji, bądź gdy szczelina pierwotna nie zostanie do końca wyleczona.
Czym różnią się- szczelina a hemoroidy?
Przede wszystkim intensywny ból po oddaniu stolca niemal zawsze sugeruje szczelinę odbytu, a nie hemoroidy. Mylące mogą okazać się jednak wspólne dla obu schorzeń dolegliwości, tj. krwawienie z odbytu, dyskomfort przy siedzeniu, świąd i pieczenie.
